Szukaj artykułów autora:

Niepodległościowe dążenia Polaków w monarchii austro - węgierskiej pod koniec I wojny światowej

Kazimierz Bańburski

Niepodległościowe dążenia Polaków, czyli potrzeba odbudowy niepodległego państwa polskiego, całkowicie niezależnego od zaborców, zaistniały na dobre dopiero w 1917 r. Ten właśnie rok był przełomowym podczas I wojny światowej. Był to rok rewolucji w Rosji i przystąpienia do wojny Stanów Zjednoczonych po stronie ententy, kryzysu przysięgowego w Legionach, utworzenia Rady Regencyjnej.
Już 28 maja 1917 r., a więc tuż po wypowiedzeniu wojny Niemcom przez Stany Zjednoczone (6 kwietnia), na zebraniu Sejmowego Koła Polskiego w Krakowie, poseł PSL „Piast” Włodzimierz Tetmajer złożył, przyjętą jednogłośnie bez żadnych zastrzeżeń rezolucję, która głosiła m.in. iż: „Koło sejmowe stwierdza, że jedynym dążeniem Narodu Polskiego jest odzyskanie niepodległej zjednoczonej Polski z dostępem do morza [...]” (1).
Uczestnik tego wydarzenia Wincenty Witos tak w swoim pamiętniku opisał nastroje ludności Krakowa po przyjętej rezolucji: „Tłumy ludności zebrane przed magistratem, gdy podano zapadłe uchwały, prawie szalały z radości, wznosząc okrzyki na cześć zjednoczonej Polski – Koła Polskiego, w pierwszym rzędzie posła Tetmajera, stronnictwa ludowego i różnych wybitniejszych, i więcej znanych posłów[...] W tym miejscu należy stwierdzić, ze ten chodzący przez dwa dni po ulicy [...] tłum, był rzeczywiście tłumem niezwykłym. Stanowili go bowiem profesorzy Uniwersytetu Jagiellońskiego, wszystkich uczelni krakowskich i szkół, urzędnicy, sędziowie, lekarze, słowem cała inteligencja, mieszczaństwo, robotnicy i duża ilość włościan z okolicy, którzy się o tych obradach dowiedzieli” (2).
Tak więc – jak wynika z tego tekstu – nastroje wszystkich warstw społeczeństwa były przyjazne dążeniom niepodległościowym i to nie tylko w Krakowie. Właściwie takie nastroje zapanowały w całej zachodniej Galicji.
Już 4 czerwca burmistrz Tarnowa, Tadeusz Tertil, składa Radzie Miejskiej sprawozdanie w sprawie rezolucji Tetmajera (3).
Wydarzenia takie ożywiają aktywność polityczną społeczeństwa w Galicji, a tym samym i dążenia niepodległościowe. W tymże Tarnowie burmistrz Tertil, postać nietuzinkowa, od 1911 r. poseł do Rady Państwa, czyli austro – węgierskiego parlamentu, pod koniec wojny prezes Koła Polskiego, zapraszał radnych na nabożeństwo za poległych legionistów w dniu 3 listopada 1917 r., oraz na poświęcenie cmentarza wojskowego w Łowczówku. (4) .
Na początku 1918 r. nastroje ludności prawie w całym cesarstwie austro – węgierskim zaczynają się radykalizować. W całej Galicji, już nie tylko w Krakowie, coraz śmielej mówi się o niepodległości Polski. Niepodległości pełnej, bez żadnych związków z państwami zaborczymi.
W Tarnowie na posiedzeniu Rady Miejskiej w dniu 17 stycznia 1918 r. radny Kazimierz Wojciechowski składa wniosek, uchwalony następnie przez Radę, który by można nazwać tarnowską rezolucja niepodległościową.
„Rada miasta Tarnowa – głosi ten ciekawy dokument – stojąc na gruncie uchwały z 28 maja 1917 r. [rezolucji Tetmajera – K.B.] a uwzględniając obecne stosunki polityczne, wyraża jako reprezentacja jednego z większych miast polskich, że niepodległe suwerenne państwo polskie wyjdzie z zapasów wojny światowej. Ponieważ Królestwo Polskie w obecnych granicach byłoby skazane na zależność od mocarstw ościennych, Rada miasta Tarnowa domaga się złączenia Królestwa Polskiego z Galicją, która zawsze stanowiła kraj polski i jest nim przez swych mieszkańców, przez swą kulturę i tradycję dziejową. Połączenie to nie byłoby zupełnym, gdyby do przyszłego państwa polskiego nie przyłączono Śląska Cieszyńskiego, który jako kraj o większości polskiej, poczuwa się do wspólnej przynależności, dokumentując ją wysłaniem w bój z caratem swoich legionistów, toteż Rada miasta Tarnowa domaga się przyłączenia tej prastarej dzielnicy polskiej do przyszłego państwa polskiego.” (5)
Gdy do społeczeństwa Galicji dotarła wiadomość, że podczas rokowań pokojowych w Brześciu Litewskim w dniu 9 lutego 1918 r., państwa centralne (Niemcy i Austro – Węgry) przyznały Ukraińskiej Republice Ludowej część ziem polskich tzw. Chełmszczyznę, prawie w każdym mieście odbyły się wiece, demonstracje i manifestacje polityczne. W Tarnowie 18 lutego ruszył pochód ludności z kościoła XX. Misjonarzy ulicą Niepodległości (Krakowską) na Rynek.
„Szła młodzież szkolna, szli robotnicy, kolejarze miejscowi Polacy, kolejarze Czesi, którzy posłyszawszy o odbywającej się demonstracji, wnet wstrzymali pociąg i przyłączyli się do pochodu, szli poważni wiekiem i stopniem służbowym c.k. urzędnicy, mieszczanie, przemysłowcy, kupcy, szły kobiety wszystkich warstw społecznych” – pisał świadek tych wydarzeń. (6)
W manifestacji miało wziąć udział blisko 25 tysięcy osób.
Wraz z nastaniem jesieni 1918 r. wielka wojna zbliżała się ku ostatecznemu końcowi. Wyczerpane nią państwa centralne zmierzały ku katastrofie. Rozpad Austro – Węgier w połowie października był już całkowicie widoczny. W dniu 28 października proklamowano powstanie Republiki Czechosłowackiej. Tegoż dnia w Krakowie, galicyjscy posłowie do wiedeńskiego parlamentu powołują Polską Komisję Likwidacyjną. Jej przewodniczącym został Wincenty Witos, zaś jednym z jego zastępców Tadeusz Tertil. W uchwalonej wtedy rezolucji posłowie stwierdzają raz jeszcze, że „ziemie polskie w obrębie monarchii austro – węgierskiej” należą do państwa polskiego.” (7).
W dniu 30 października 1918 r. Tadeusz Tertil przewodniczył posiedzeniu Rady Miejskiej w Tarnowie. O godzinie 6-tej wieczorem na jego wniosek: „Rada miejska oświadcza, że Tarnów oddaje się poleceniom rządu warszawskiego, i że organowi rządowemu, utworzonemu przez Radę Regencyjną, da posłuch.” (8). Rada ten wniosek przyjęła. Burmistrz postawił także wniosek, by wysłać telegramy gratulacyjne dla państwa czeskiego i południowosłowiańskiego z życzeniami pomyślnego rozwoju.
Już od 27 października 1918 r. miejscowa POW i oficerowie Polacy służący w armii austriackiej, stacjonujący w Tarnowie, przygotowują przewrót wojskowy w mieście. (9).
W nocy z 30 na 31 października, żołnierze 20 pułku piechoty oraz POW- iacy opanowali i obsadzili patrolami dworzec kolejowy, banki, pocztę, oraz urzędy: telegraficzny, żandarmerii, policji, a na końcu Starostwo (10). Żołnierzy austriackich rozbrojono bez walki. Bardzo szybko został zorganizowany dla nich transport. Wypłacono im gażę, żołd, zaprowiantowano, pozwolono zabrać osobistą własność prywatną i wsadzono do pociągów. Austriacki generał, przekazał dowództwo tarnowskiego garnizonu pułkownikowi Kajetanowi Amirowiczowi, najstarszemu stopniem wojskowym oficerowi Polakowi. (11).
Według urzędowej relacji majora Wojciecha Piaseckiego, który przewrót wojskowy w Tarnowie współorganizował i prowadził: „O godzinie 7.30 [31 października 1918 r.] wszystko było przeprowadzone, asystencja [żołnierze austriackiej służby porządkowej] i żandarmeria bez strzału rozbrojona [...] polskie dowództwa i szczerze polskie władze cywilne ustanowione i zaraz sprawnie funkcjonujące”. (12).
Tarnów był pierwszym wolnym miastem na ziemiach, które weszły później w skład państwa polskiego.

 

Przypisy:

(1) Powstanie II Rzeczypospolitej. Wybór dokumentów 1866-1915, pod red. Haliny Janowskiej i Tadeusza Jędruszczaka, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1981. dokument nr 152, str. 340

(2) Wincenty Witos, Moje wspomnienia, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1981, str. 498- 499

(3) Archiwum Państwowe w Krakowie, Oddział w Tarnowie, sygn. MT8, str. 141-142: Posiedzenie Rady Miejskiej 4 czerwca 1917 r., protokół z posiedzenia.

(4) APT, MT8, s. 162: Posiedzenie Rady Miejskiej 31 października 1917 r., protokół z posiedzenia.

(5) APT, MT8, s. 1-2: Posiedzenie Rady Miejskiej 17 stycznia 1918 r. Załącznik (maszynopis)

(6) Sprawozdanie Jubileuszowe pięćdziesięcioletniego istnienia Towarzystwa gimnastycznego Sokół I w Tarnowie za rok 1933. Nakładem Towarzystwa Gimnastycznego Sokół I w Tarnowie. Druk Z. Jelenia w Tarnowie, s. 23

(7) Powstanie II Rzeczypospolitej, s. 423

(8) APT, MT8, s. 73: Posiedzenie Rady miejskiej 30 października 1918 r. (protokół)

(9) Centralne Archiwum Wojskowe, Kolekcje Wydziału I, t. 400.2827/5. Relacja majora Wojciecha Piaseckiego, odpowiedź na kwestionariusz Ministerstwa Spraw Wojskowych, Oddział III Sztabu Generalnego, Naukowo – Szkolny, Relacja sporządzona dnia 25 listopada 1921 r., s. 32-33

(10) Tamże, s.35

(11) CAW, Kolekcje wydz. I, t. 400. 287/2, Relacja kpt. Emanuela Jakubiczki z dn. 15 listopada 1921 r. (data wpływu do Oddz. III Sztabu Gen. Min. Spraw Wojskowych), s. 27.

(12) CAW, Relacja majora W. Piaseckiego, s. 35

 
Zachęcamy również do przeczytania artykułu Tarnowskie epizody na drodze do niepodległości.
Wszelkie prawa zastrzeżone dla Muzeum Okręgowego w Tarnowie

Strona zbiera informacje o ciasteczkach (cookies) na potrzeby analizy odwiedzalności serwisu. Korzystając z serwisu zgadzasz się na to. Obsługę ciasteczek możesz wyłączyć w opcjach swojej przeglądarki.