Zrzeszenie WiN w S?u?bie Niepodleg?ej

Wystawa "Zrzeszenie 'Wolno?? i Niezawis?o??' w s?u?bie Niepodleg?ej" przygotowana zosta?a przez Oddzia?owe Biuro Edukacji Publicznej IPN w Krakowie. W sposób symboliczny zaprezentowano na niej struktury i dzia?alno?? Zrzeszenia. Przedstawiono dzia?aczy czterech Zarz?dów G?ównych WiN i Delegatury Zagranicznej, ukazano dzia?alno?? propagandow?, zbrojn?, wywiadowcz? i samoobron?. Osobne plansze po?wi?cono represjom, infiltracji i likwidacji WiN przez komunistyczny aparat represji. Wystawa otwarta zosta?a dnia 26 wrze?nia 2005 r. w Pa?acu Sztuki w Krakowie. Od 23 stycznia 2006 r. czynna w Muzeum Okr?gowym w Tarnowie.

Zrzeszenie Wolno?? i Niezawis?o??
2 sierpnia 1945 r. komunistyczne w?adze og?osi?y "amnesti?" dla pozostaj?cych w konspiracji ?o?nierzy Armii Krajowej. Do ujawniania si? wezwa? (z wi?zienia) legendarny dowódca warszawskiego Kedywu p?k Jan Mazurkiewicz "Rados?aw". Dzia?alno?? ta doprowadzi?a wkrótce do wyprowadzenia z konspiracji wielu ?o?nierzy Armii Krajowej, tak?e tych, którzy podj?li dzia?alno?? w Delegaturze Si? Zbrojnych. Sama Delegatura zosta?a rozwi?zana przez jej dowódc?.


Jednak poczucie odpowiedzialno?ci za los kraju i osobiste losy ?o?nierzy sk?oni?o grup? oficerów z kierownictwa Delegatury do powo?ania nowej organizacji konspiracyjnej. Jej idea zosta?a przedstawiona i przedyskutowana na dwóch ostatnich odprawach u Delegata Si? Zbrojnych p?k. Jana Rzepeckiego w pierwszej po?owie sierpnia 1945 r. W tym czasie Boles?aw Srocki przygotowa? wst?pny projekt deklaracji ideowej tej organizacji. Mia?a ona stopniowo zaprzesta? walki zbrojnej przenosz?c swoje dzia?ania na p?aszczyzn? polityczn?. Struktury wojskowe zamierzano ograniczy? do wywiadu i kontrwywiadu oraz nielicznych oddzia?ów zbrojnych maj?cych charakter samoobrony.
2 wrze?nia 1945 r., w Warszawie, powo?ano do ?ycia Zrzeszenie Wolno?? i Niezawis?o??.

?cis?e kierownictwo Zrzeszenia tworzyli J. Rzepecki "?lusarczyk" (prezes), Janusz Bokszczanin (wiceprezes), Tadeusz Jachimek "Ninka" (sekretarz generalny), Antoni Sanojca "Skale?", Franciszek Niepokólczycki "Halny", Jan Szczurek-Cergowski "S?awbor", Józef Rybicki "Maciej". Wkrótce opublikowano w konspiracyjnej prasie, przeredagowan? przez Jana Rzepeckiego, "Deklaracj? Ideow? Win". Organizacja przej??a du?? cz??? dotychczasowych struktur podziemnych i szybko rozros?a si? do ok. 20 tys. cz?onków. Formalnie niezale?na od rz?du londy?skiego przekazywa?a na Zachód uzyskane materia?y dotycz?ce sytuacji politycznej, gospodarczej i militarnej w kraju. G?ównym celem politycznym Zrzeszenia by?o doprowadzenie do wolnych wyborów (zagwarantowanych przez Wielk? Trójk? w Ja?cie) i przekazanie struktur organizacyjnych legalnym w?adzom Rzeczypospolitej.

WiN z za?o?enia mia? by? organizacj? polityczn?, a nie wojskow?. Jednak trudno by?o w krótkim czasie zdemobilizowa? oddzia?y le?ne. Ich masowe ujawnienie nie wchodzi?o w gr?, albowiem oznacza?o równie? dekonspiracj? wi?kszo?ci lokalnych struktur konspiracyjnych, sieci ??czno?ci i kolporta?u. Akcj? demobilizacji oddzia?ów le?nych prowadzono systematycznie od chwili powstania Zrzeszenia. Najbardziej zagro?onych ludzi z Rzeszowszczyzny i lwowskiego Zgrupowania AK "Warta" (rozformowanego jeszcze decyzj? Delegatury Si? Zbrojnych) przerzucono na ?l?sk. W tym czasie na Lubelszczy?nie, Bia?ostocczy?nie i we wschodniej cz??ci woj. warszawskiego operowa?y silne oddzia?y zbrojne uznaj?ce zwierzchno?? Zrzeszenia. Na tych terenach, pokrytych du?ymi kompleksami le?nymi, zdemobilizowane wcze?niej przez DSZ oddzia?y zosta?y szybko odtworzone. Wprost przeciwnie, to PPR okresowo przechodzi?a tam do konspiracji, a si?y UB i MO nie pojawia?y si? poza swoimi siedzibami bez znacz?cego wsparcia wojska.

Sowiecka policja polityczna, NKWD, wspierana przez rodzimych komunistów z Urz?du Bezpiecze?stwa Publicznego od pierwszych chwil istnienia WiN-u wyda?a mu zdecydowan? walk?. Informacje uzyskane od „ujawniaj?cych si?” oficerów i ?o?nierzy AK pozwoli?y na szybk? infiltracj? powstaj?cych struktur organizacji korzystaj?cej z dotychczas istniej?cych kana?ów ??czno?ci. Ju? w listopadzie 1945 r. dokonano w ?odzi aresztowa? w?ród cz?onków Zarz?du G?ównego Zrzeszenia. Wpad? wówczas Prezes Jan Rzepecki i wi?kszo?? jego wspó?pracowników, ??cznie z szefem wywiadu i kontrwywiadu kpt. Henrykiem ?ukiem.

J. Rzepecki zdecydowa? si? na podj?cie swoistej gry z Urz?dem Bezpiecze?stwa i w zamian za obietnice nierepresjonowania cz?onków Zrzeszenia zobowi?za? si? do ujawnienia organizacji. Wezwa? tak?e z wi?zienia, wzorem J. Mazurkiewicza, którego wcze?niej pot?pia?, do ujawniania si? ludzi i struktur konspiracyjnych. Wezwania te pozosta?y zbojkotowane przez wi?kszo?? cz?onków WiN-u.

Na prze?omie lat 1945/1946 wybrano II Zarz?d G?ówny. Jego Prezesem zosta? Franciszek Niepokólczycki "Halny". Grono jego najbli?szych wspó?pracowników tworzyli: Alojzy Kaczmarczyk "Zo?ka", Edward Bzymek-Strza?kowski "Wolski", Józef Ostafin "Chudy", Jan Kot "Janusz", Eugeniusz Ralski "Bia?y", Wiktor Langner "Jasny", Pawe? Wieczorek-Lewandowski "Dar" i Walerian Tumanowicz "Jagodzi?ski". Pod ich kierownictwem zintensyfikowano dzia?ania propagandowe wymierzone w ludowe Wojsko Polskie oraz wywiad i kontrwywiad maj?ce na celu pozyskiwanie informacji opracowywanych nast?pnie przez Biuro Studiów i przekazywanych do Londynu. Dzia?ania te by?y prowadzone g?ównie przez autonomiczn? cz??? organizacji funkcjonuj?c? pod nazw? Brygad Wywiadowczych. W tym czasie lokalne struktury WiN-u zawar?y szereg taktycznych umów o wspó?pracy z innymi organizacjami niepodleg?o?ciowej konspiracji, a nawet z o zawieszeniu broni z UPA. Ta ostatnia mia?a zapobiec wzajemnemu wykrwawianiu si? w walkach i oszcz?dzi? si?y do walki z komunistami. Najdalej posz?o porozumienie zawarte na Lubelszczy?nie, w wyniku którego po??czone si?y UPA i WiN przeprowadzi?y wspólne uderzenie 28 maja 1946 r. na siedziby UB i NKWD w Hrubieszowie. Przed referendum ludowym nasilono akcj? "Odpluskwiania", której celem by?a dezorganizacja struktur PPR i UB, realizowan? poprzez ostrze?enia dla nadgorliwych dzia?aczy i funkcjonariuszy, czy próby ich usuwania fa?szywymi donosami do UB. ?udzono si?, ?e w wyniku referendum i nadchodz?cych wyborów b?dzie mo?liwe wyprowadzenie Zrzeszenia z konspiracji. Propaganda winowska nawo?uj?ca do g?osowania w referendum przeciwko dwóm pierwszym punktom i za trzecim (granice zachodnie) przynios?a spodziewane efekty, czego dowodem by?y rzeczywiste wyniki referendum z 30 czerwca 1946 r. Niestety oficjalnie og?oszone wyniki odbiega?y znacznie od tych oczekiwanych przez niepodleg?o?ciowe podziemie. Kl?ska polityki wewn?trznej Zrzeszenia doprowadzi?a do zmiany priorytetów organizacyjnych. Postanowiono nasili? dzia?ania informacyjne wobec opinii publicznej wolnego ?wiata. W tym celu Wac?aw Lipi?ski opracowa?, uzupe?niony pó?niej w krakowskim Biurze Studiów, "Memoria? do Rady Bezpiecze?stwa ONZ", przygotowano pro?b? do Trybuna?u w Hadze, listy do prezydenta USA H. Trumana i do prezesa Kongresu Polonii Ameryka?skiej, Karola Rozmarka. Dokumenty te przerzucili na Zachód emisariusze Zrzeszenia: Kazimierz Rolewicz, Wac?aw Bni?ski, Józef Macio?ek i Stefan Rostworowski, którzy wyruszyli z kraju w drugiej po?owie lipca 1946 r. Ich zadaniem by?o te? zorganizowanie Delegatury Zagranicznej WiN koordynuj?cej pomoc dla kraju i utrzymuj?cej kontakty z w?adzami emigracyjnymi i rz?dami pa?stw sojuszniczych. Delegatura Zagraniczna WiN funkcjonowa?a do 1953 r. W sierpniu 1946 r. zacz??a si? w seria aresztowa? w?ród cz?onków II Zarz?du G?ównego. Jako pierwszy wpad? Edward Bzymek-Strza?kowski. Aby uniemo?liwi? dalsze ?ledztwo próbowa? pope?ni? samobójstwo wyskakuj?c z wysokiego pi?tra gmachu WUBP w Krakowie. Odratowano go i natychmiast poddano intensywnemu ?ledztwu. Dalsze aresztowania by?y tylko kwesti? czasu. 22 pa?dziernika 1946 r. zosta? aresztowany w Zabrzu Prezes Franciszek Niepokólczycki. Aresztowanie przywódców Zrzeszenia jesieni? 1946 r. nie zlikwidowa?o organizacji, a jedynie jej centraln? struktur? kierownicz?. Prób? jej odbudowy podj?? niemal natychmiast Wincenty Kwieci?ski "G?óg" prezes Obszaru Centralnego. W zwi?zku z nadchodz?cymi wyborami do Sejmu by?o to potrzeb? chwili. Podobnie oceniali sytuacj? szefowie Urz?du Bezpiecze?stwa Publicznego, który ju? w grudniu 1946 r. i na pocz?tku stycznia 1947 r. przeprowadzi? kolejn? seri? aresztowa? w?ród dzia?aczy WiN-u i wspó?pracuj?cych z nim organizacji. 6 grudnia 1946 r., jako pierwszy, wpad? Adam Obarski z Niezale?nej PPS, pó?niej kierowniczka wywiadu III Zarz?du G?ównego Halina Sosnowska, W. Kwieci?ski (5 stycznia 1947 r.) i jego dwaj zast?pcy - Stanis?aw S?dziak (4 stycznia 1947 r.) i Kazimierz Czarnocki wraz z Wac?awem Lipi?skim ze Stronnictwa Niezawis?o?ci Narodowej i W?odzimierzem Marszewskim ze Stronnictwa Narodowego.

4 stycznia 1947 r. rozpocz?? si? w Warszawie proces I Zarz?du G?ównego (J. Rzepeckiego i towarzyszy). Wyrok zapad? 3 lutego 1947 r. Przeprowadzone w atmosferze terroru wybory 19 stycznia 1947 r. zosta?y przez komunistów „wygrane”. Zachodnie demokracje nie zdoby?y si? na odrzucenie ich wyników. W tej sytuacji komuni?ci og?osili 22 lutego 1947 r. kolejn? „amnesti?”. Ponad dwadzie?cia tysi?cy cz?onków Zrzeszenia WiN pozostaj?cych dotychczas w konspiracji ujawni?o si? za zgod? swoich prze?o?onych. Pozwoli?o to funkcjonariuszom Urz?du Bezpiecze?stwa Publicznego znacznie poszerzy? swoj? wiedz? o strukturach konspiracyjnych, a tak?e o ludziach z kierownictwa organizacji ci?gle pozostaj?cych w podziemiu. Jeszcze w styczniu 1947 r. prezes Obszaru Po?udniowego ?ukasz Ciepli?ski z grup? swoich wspó?pracowników (Adamem Lazarowiczem, Mieczys?awem Kawalcem, Ludwikiem Kubikiem, Józefem Rzepk?, Franciszkiem B?a?ejem) podj?? decyzj? o powo?aniu IV Zarz?du G?ównego i kontynuowaniu dzia?alno?ci organizacyjnej. ?aden z nich nie mia? ju? z?udze?, ?e wybuchnie III wojna ?wiatowa, ale uwa?ano, ?e ci którzy pozostali w konspiracji pomimo amnestii musz? mie? sprawdzone kierownictwo, bo w przeciwnym razie padn? ofiar? prowokacji ze strony NKWD. Pomimo za?amania si? nastrojów spo?ecznych i ogromnego nasilenia terroru UB w okresie likwidacji PSL-u i PPS-u ?. Ciepli?skiemu uda?o si? w pewnym stopniu odbudowa? struktury WiN-u. Rozwini?to dzia?alno?? wywiadowcz? przeciwko jednostkom sowieckim stacjonuj?cym na ziemiach polskich. Prowadzono wywiad polityczny gromadz?c informacje o dzia?alno?ci partii i stronnictw politycznych w Kraju oraz o stosunkach Polski z s?siednimi pastwami. W ramach dzia?alno?ci kontrwywiadowczej wprowadzono swoich ludzi do struktur Urz?du Bezpiecze?stwa i PPR.

W czerwcu 1947 r. z Zachodu dotar? do kraju kurier Jerzy Wo?niak wioz?cy nowe szyfry u?atwiaj?ce kontakt z Delegatur? Zagraniczn?, która tymczasem rozbudowa?a si? do tego stopnia, ?e obok centrali w Monachium mia?a swoje placówki w Pary?u, Londynie, Sztokholmie, Rzymie i w USA. Kilka miesi?cy pó?niej, 11 sierpnia 1947 r., rozpocz?? si? pokazowy proces II Zarz?du G?ównego i grupy

Wszelkie prawa zastrzeżone dla Muzeum Okręgowego w Tarnowie

Strona zbiera informacje o ciasteczkach (cookies) na potrzeby analizy odwiedzalności serwisu. Korzystając z serwisu zgadzasz się na to. Obsługę ciasteczek możesz wyłączyć w opcjach swojej przeglądarki.