„W babcinej izbie” w Muzeum Etnograficznym w Tarnowie w nowej, pachnącej ziołami i kwiatami odsłonie

Czy znacie wystawę „W babcinej izbie” w Muzeum Etnograficznym w Tarnowie? Teraz możecie zobaczyć ją w nowej, pachnącej ziołami i kwiatami odsłonie.

Przeniesiecie się w świat tradycji: od święcenia bukietów na Matki Boskiej Zielnej po uroczyste dożynki. Jak przed laty na 15 sierpnia plotło się pachnące wiązanki z mięty, macierzanki, rumianku i makówek, a potem zanoszono je do kościoła, by chroniły dom i gospodarstwo przed nieszczęściem. 

Wśród eksponatów - scena przygotowania zielnej wiązanki, słomiana rzeźba Marcina Lorkiewicza (1930-2005) - artysty ludowego i plecionkarza z Wierzchosławic koło Tarnowa i obraz „Dożynki” Bronisławy Trzaskuś (1917-2013), malarki ludowej z Jaźwin, gm. Czarna Tarnowska. 

 

Wiązanki, które święci się w Polsce na Zielną w zależności od regionu noszą nazwę ziela, bukietu, wiązanki zielnej, ziół, rózgi, różne też bywają zestawy ich składników. W naszym regionie układa się je zwykle z ziół, np. macierzanki, mięty, piołunu, rozchodnika, wrotyczu, kopytnika, krwawnika, rumianku, chabrów – roślin o własnościach leczniczych. Do bukietów wkłada się też kłosy zbóż, len, makówki, gałązki leszczyny z orzechami, czy nabite na patyk jabłko. 

 

Często dla ozdoby dodaje się kwiaty ogrodowe, nieraz pojawiają się także i warzywa (np. ziemniak, marchew). Dawniej wierzono, że poświęcone ziele ma moc zabezpieczenia domu, jego mieszkańców i całego obejścia przed nieszczęściami - dla ochrony przed chorobami, piorunami i wszelkim złem. Ten spory bukiet („do ręki”) robiła zwykle gospodyni, ona też zanosiła go do kościoła. Wiązanka poświęconych ziół wieszana była potem pod dachem, przy wejściu do domu, stodoły, niekiedy zakładano ją za święte obrazy albo przechowywano na strychu. Trzymano ją cały rok, bo zioła z zasuszonego bukietu często wykorzystywano w razie chorób ludzi czy zwierząt do naparów lub do okadzania. Ziarno wykruszone z poświęconych kłosów dodawano do ziarna siewnego w celu zabezpieczenia zboża przed szkodnikami i dla zapewnienia urodzaju.

Gdzieniegdzie w naszym regionie spotkać można jeszcze takie bukiety zielne zawieszone na ścianach domostw.

W dniu Matki Bożej Zielnej w wielu wsiach święci się wieńce dożynkowe, uwite z wszystkich rodzajów zebranych zbóż, przystrojone ziołami - jako ukoronowanie całorocznych prac rolniczych, symbol zebranych plonów.

 

W zbiorach Muzeum Etnograficznego w Tarnowie znajduje się piękny wizerunek „Matki Boskiej Zielnej” ukazanej jako patronka zbiorów. Jest to figura o ponad 1,5 metrowej wysokości, przedstawiona w geście błogosławieństwa zgromadzonych u jej stóp plonów. To rzeźba wykonana przez Marcina Lorkiewicza (1930-2005) - artystę ludowego i plecionkarza z Wierzchosławic koło Tarnowa. Figura wykonana została techniką plecionkarską ze słomy żytniej i sznurka, a twarz oraz dłonie wystrugane są z drewna, z detalami podkreślonymi farbą plakatową. Na dole, u stóp M. Boskiej umieszczone są słomiane postacie dwóch aniołów, przedstawionych w geście modlitwy. Pomiędzy nimi zebrane plony: wiązki zbóż i bukiety ze słomianych kwiatów. Postacie ustawione w płytkim, ozdobnym koszu. Praca ta zachwyca zarówno swą prostotą konstrukcyjną - monumentalną, stożkowatą bryłą, ciekawą fakturą, jak i bogatym zdobnictwem.

 

Autorka ta w swoich pracach dokumentowała sceny z życia wsi z 1. połowy XX wieku. Obraz przedstawia scenę dożynek. Grupa wieńcowa kobiet w krakowskich strojach niesie okazały wieniec w kształcie kopuły. Towarzyszy im kapela również ubrana po krakowsku. Z przodu para gospodarzy dożynek ofiarowuje chleb przedstawicielom władz. Scena odbywa się przy wiejskiej drodze, wśród drzew, w tle pagórkowaty pejzaż. Obraz namalowany starannie, drobnymi plamami farby, z dbałością o detale, utrzymany w stonowanej kolorystyce jasnych brązów, ugrów, żółci. Nawiązuje swą tematyką do ważnych w życiu wsi świąt związanych ze zbiorem plonów, uroczystości o charakterze ludowym oraz religijnym. Odbywające się po żniwach dożynki - święto plonów są ukoronowaniem całorocznego trudu i pracy rolników. Zwykle mają miejsce około połowy sierpnia lub na początku września, w jedną z niedziel, często łączą się ze świętem Matki Boskiej Zielnej. Dożynki w różnych okolicach nazywano też obrzynkami, wyżynkami, okrężnem, wieńcowem lub wieńczynami.

 

tekst: Urszula Gieroń - kustosz Muzeum Etnograficznego w Tarnowie