o patronie centrum

„...zwracam się z apelem do kolejnych pokoleń Polaków, abyście nie zapomnieli imion Bohaterów Podziemnego Państwa Polskiego, otaczali troską Ich mogiły, a także miejsca walk i męczeństwa, a przede wszystkim kochali naszą Ojczyznę – Polskę”.

/Pokoleniowe przesłanie generała brygady Zdzisława Baszaka. W 102 urodziny./

Generał brygady Zdzisław Baszak pseudonim Pirat (1920-2024)

• żołnierz 16 Pułku Piechoty Ziemi Tarnowskiej,
• uczestnik wojny obronnej 1939 r.,
• oficer Armii Krajowej Inspektoratu Tarnów,

• twórca Okręgu Tarnów Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej oraz Izby Pamięci Armii Krajowej w Tarnowie

   

Powiśle Dąbrowskie – dzieciństwo i lata szkolne
Zdzisław Baszak urodził się 8 lipca 1920 r. w Woli Gręboszowskiej w powiecie Dąbrowa Tarnowska. Ojciec Jan pochodził z okolic Sądowej Wiszni (obecnie Ukraina), a matka Stefania Tarka – z Borusowej na Powiślu Dąbrowskim. Miał również młodszego brata, Zbigniewa. Kształcił się kolejno: w szkole powszechnej w Delastowicach, w Miejskim Gimnazjum Koedukacyjnym im. Marszałka J. Piłsudskiego w Dąbrowie Tarnowskiej, od 1935 r. w II Gimnazjum im. Hetmana Jana Tarnowskiego w Tarnowie, w którym w 1938 r. zdał egzamin dojrzałości.

Przed wojną
Przed rozpoczęciem studiów prawniczych postanowił wypełnić obowiązkową służbę wojskową, odbywając szkolenie w Dywizyjnym Kursie Podchorążych Piechoty przy 6 Dywizji Piechoty w Krakowie. Przed wybuchem wojny został przydzielony do II batalionu jako dowódca plutonu ckm 16 Pułku Piechoty, stacjonującego w Tarnowie.

Pierwsze szlify wojenne
Wraz ze swoim pułkiem wziął udział w granicznej bitwie pod Pszczyną, gdzie 2 września 1939 r. pluton, którym dowodził, został zmiażdżony przez atakującą Ćwiklice niemiecką 5 Dywizję Pancerną. Zginęło wówczas 217 żołnierzy z II batalionu, a w opinii Zdzisława Baszaka on sam „cudem uszedł z życiem”. Po przegrupowaniu wycofujące się na wschód oddziały 16 Pułku Piechoty walczyły do dnia kapitulacji 6 Dywizji Piechoty, co nastąpiło 20 września pod Cieszanowem.

W Służbie Zwycięstwu Polski, Związku Walki Zbrojnej… pseudonim „Pirat” (październik 1939-1941)
Po powrocie do rodzinnego domu już w październiku 1939 r. został zwerbowany przez mjr. Stanisława Sowiźrała do SZP i jako dziewiętnastolatek rozpoczął tworzenie obwodu SZP-ZWZ Dąbrowa Tarnowska, w którym pełnił funkcję zastępcy komendanta. W marcu 1940 r. swoje obowiązki przekazał kpt. Władysławowi Kabatowi „Brzechwie”. W tym samym roku został schwytany przez Niemców. Wśród aresztujących go znajdował się znany z okrucieństwa żandarm niemiecki „kat Powiśla”,
Engelbert Guzdek. W szczęśliwych okolicznościach Zdzisław Baszak uciekł Niemcom. Opuścił rejon dąbrowski i pozostając w ukryciu jako Zdzisław Barański, zaczął w powiecie buskim organizować akcje wymierzone w Niemców, a także wspierające miejscową ludność.

W służbie Armii Krajowej
Od końca 1942 r., we współpracy z dowódcą Obwodu AK Dąbrowa Tarnowska „Drewniaki” („Brzechwą”), prowadził akcje sabotażowodywersyjne (m.in. przejęcie magazynów broni w Woli Rogowskiej i Przybysławicach, rozbrojenie Niemców ze Stützpunktu), ekspropriacyjne („Cukier”, „Węgiel”) oraz likwidacyjne wobec konfidentów i szmalcowników. 

Jako oficer dywersji dowodził placówką Dąbrowa Tarnowska–Radgoszcz („Dzięcioł”, „Danuta”) do stycznia 1945 r. 

(na zdjęciu: Trzon oddziału sabotażowo-dywersyjnego; od lewej: stoją Władysław Dul ps. „Kmicic”, Zdzisław Baszak ps. „Pirat”, Mieczysław Skrzek ps. „Konrad”, siedzi: Ludwik Purchla ps. „Walek” jesień 1944 r., fot: własność Okręg Tarnów ŚZŻAK).

Akcja „Most III” (25/26 lipca 1944)
„Most III” to operacja przerzutowa, której celem było dostarczenie aliantom fragmentów hitlerowskiej „cudownej broni” – rakiety V-2, której niewybuch w maju 1944 r. w okolicy Sarnak nad Bugiem zdobyli żołnierze 22 Pułku Piechoty AK. V-2 była pierwszym w historii udanym pociskiem balistycznym stosowanym przez Niemców na szeroką skalę jako broń odwetowa kierowana na miasta Europy. 

Przekraczała przestrzeń kosmiczną, niewykrywalna wówczas przez radary, pokonywała dystans blisko 400 km, rozpędzając się po wystrzale do prawie 6000 km/h. Wiedza o konstrukcji rakiety miała istotne znaczenia dla aliantów i losów II wojny światowej.

Zdzisław Baszak zabezpieczał przebieg akcji „Most III”, pełniąc funkcję zastępcy dowódcy lądowiska „Motyl” (położonego między miejscowościami Wał-Ruda i Jadowniki Mokre), z którego zaplanowano przerzucenie na Zachód kurierów i części V-2 wraz z rozpracowaną dokumentacją rakiety. 

Dzięki szybkiej reakcji i pomysłowości przyczynił się do pomyślnego zakończenia akcji, umożliwiając start utkwionego w podmokłym gruncie samolotu C-47 Skytrain – „Dakota”, lecącego do bazy Campo Cassale. Za zorganizowanie akcji „Most III” odpowiedzialni byli: inspektor Stefan Musiałek-Łowicki „Mirosław”, kpt. Władysław Kabat „Brzechwa” (dowódca osłony lotniska „Motyl”), por. Zdzisław Baszak „Pirat” (zastępca dowódcy osłony). Cała akcja z powodu trudności startowych trwała około godziny, choć była zaplanowana na kilka minut.  

(na zdjęciu: poświęcenie Pomnika Akcji „Most III”, przemawia por. Zdzisław Baszak, Wał-Ruda 2009 r., fot: własność Starostwo Powiatowe Tarnów).

A po wojnie… więzienie (1948-1952)
Po wojnie Zdzisław Baszak rozpoczął studia w Akademii Handlowej w Krakowie, jednak w 1948 r. został aresztowany przez Urząd Bezpieczeństwa za działalność w Armii Krajowej, co zmusiło go do przerwania nauki. Skazano go na sześć lat więzienia, lecz dzięki amnestii spędził za kratami trzy lata. W tym czasie otrzymał w formie grypsu zdjęcie żony z nowo narodzoną córką, Jolantą. 

Po zwolnieniu miał duże trudności ze znalezieniem pracy i dopiero w 1967 r. podjął zatrudnienie w Ministerstwie Rolnictwa. 

(na zdjęciu: Żona z córką Jolantą – gryps przekazany uwięzionemu Zdzisławowi Baszakowi, 1950 r., fot: archiwum rodzinne).

W szeregach kombatanckich
W 1982 r. Zdzisław Baszak przeszedł na emeryturę. W 1989 r. współtworzył struktury Światowego Związku Żołnierzy AK na ziemi tarnowskiej, zostając kierownikiem Inspektoratu, następnie prezesem Okręgu Tarnów. Rok później założył w Dąbrowie Tarnowskiej Izbę Pamięci AK, którą w 1994 r. przeniósł do Tarnowa do budynku pokoszarowego przy ul. Mościckiego. Jako prezes koordynował działalność kół w kilku powiatach, wspierał tworzenie szkolnych klubów AK i inicjował współpracę samorządów w upamiętnianiu szlaku bojowego 16 Pułku Piechoty. Był organizatorem obchodów akcji „Most III”, a w 2000 r. także fundatorem pomnika ku czci żołnierzy AK i 16 Pułku Piechoty, usytuowanego przed Izbą Pamięci.

Od podchorążego do generała brygady. 
1939 - Po ukończeniu Dywizyjnego Kursu Podchorążych Rezerwy Piechoty uzyskał stopień podchorążego. W Wojnie Obronnej służył jako dowódca plutonu ckm w 16 Pułku Piechoty Ziemi Tarnowskiej.

1943-1945 - Oficer dywersji przy Komendzie Obwodu Dąbrowa Tarnowska AK („Drewniaki”). W akcji „Most III” – w randze porucznika (6 lipca 1944 r. wniosek o awans na porucznika).

Po wojnie stopnie honorowe nadane formalnymi decyzjami władz państwowych:
- awanse od kapitana (1992) do pułkownika rezerwy (2007).

• 2010 - Decyzją Ministra Obrony Narodowej Bogdana Klicha Złoty Medal za Zasługi dla Obronności Kraju.
• 2020 - Decyzją Prezydenta RP Andrzeja Dudy Medal Stulecia Odzyskania Niepodległości.
• 2021 - Akt mianowania na generała brygady podpisany przez Prezydenta RP Andrzeja Dudę. 

Pośmiertne upamiętnienie
Zdzisław Baszak zmarł 28 listopada 2024 r. w wieku 104 lat – do końca duchem pełen energii, wiary w przyszłość Ojczyzny i narodu. ŻOŁNIERZ i PATRIOTA.
25 listopada 2025 r. – dzień uroczystego nadania imienia generała Zdzisława Baszaka Regionalnemu Centrum Edukacji o Pamięci i skwerowi z Pomnikiem upamiętniającym 16 Pułk Piechoty i żołnierzy Armii Krajowej, znajdującemu się przed budynkiem oddziału.

Izba Pamięci ŚZŻAK – dziś Regionalne Centrum Edukacji o Pamięci, oddział Muzeum Ziemi Tarnowskiej
W 2021 r. na bazie istniejącej Izby Pamięci na terenie tzw. dawnych koszar dolnych powstał oddział Muzeum Ziemi Tarnowskiej (ówczesnego Muzeum Okręgowego w Tarnowie) – Regionalne Centrum Edukacji o Pamięci. Stała ekspozycja poświęcona jest kluczowym zagadnieniom związanym z II wojną światową, istotnym także w kontekście Tarnowa i regionu m.in. historii i szlakom bojowym 16 Pułku Piechoty oraz 5 Pułku Strzelców Konnych, okupacji niemieckiej Tarnowa i regionu, formom działalności konspiracyjnej, pierwszemu masowemu transportowi Polaków do KL Auschwitz, akcji „Most III” oraz bitwie na Jamnej stoczonej w 1944 r. w ramach akcji „Burza”.

Dodatkowym atutem jest prezentowanie życiorysów ważnych postaci dla regionu czasów II wojny światowej i okresu represji powojennych. Podstawową rolą oddziału jest także edukacja muzealna skierowana przede wszystkim do dzieci i młodzieży szkół podstawowych i ponadpodstawowych. Oferowane lekcje są formą kształcenia dopełniającego treści historyczne, ale i polonistyczne, edukacji szkolnej. Uczestnicy, starsi i młodsi, stykają się z przeszłością i poznają fakty w sposób interesujący i aktywizujący, a co najważniejsze – w bezpośrednim kontakcie z artefaktami II wojny światowej.

Regionalne Centrum Edukacji o Pamięci jest też przestrzenią realizowania wydarzeń historycznych, w tym Pikniku Historycznego – Święta 16 Pułku Piechoty, dzięki czemu przeszłość regionu jest w tym miejscu ciągle żywa. 

(na zdjęciu: Gen. bryg. Zdzisław Baszak z członkami Okręgu Tarnów ŚZŻAK podczas otwarcia Regionalnego Centrum Edukacji o Pamięci, 29.11.2021 r., fot. Maciej Małozięć, wiceprezes Okręgu Tarnów ŚZŻAK).

Jedno miejsce – dwa kierunki upamiętniania historii… 35 lat Okręgu Tarnów ŚZŻAK.
Jedna wspólna maksyma „Dobro Rzeczpospolitej najwyższym prawem”

W budynku Regionalnego Centrum Edukacji o Pamięci swoją siedzibę ma również Okręg Tarnów ŚZŻAK. W czerwcu 1990 r. powołany został Inspektorat ŚZŻAK Tarnów podległy Małopolskiemu Okręgowi ŚZŻAK z siedzibą w Krakowie. Od 14 lutego 1991 r. w wyniku wyboru powołano zarząd tarnowskiego inspektoratu: prezesem został Zdzisław Baszak, sekretarzem Józef Lulek, a skarbnikiem Roman Majka. W tym też roku zapisanych było: 876 członków (717 – zwyczajnych i 108 – nadzwyczajnych oraz 51 – podopiecznych). Zasięg terenowy obejmował aż 16 kół. Od maja 1994 r., kiedy powołano Okręg Tarnów ŚZŻAK, w jego skład włączono dodatkowo Koło w Brzesku oraz Oddział w Dębicy. W kolejnych latach do Okręgu dołączyły również oddziały z Nowego Sącza i Gorlic. W 1995 r. stan Okręgu Tarnów powiększył się do niespełna 1400 członków ogółem. W połowie 2010 r. było ich już tylko 457. Zdzisław Baszak pełnił funkcję prezesa Okręgu Tarnów do 2014 r., kiedy podczas zjazdu otrzymał tytuł Honorowego Prezesa, a jego funkcja przypadła drogą głosowania Ryszardowi Żądło, pozostającemu na tym stanowisku do chwili obecnej.

Zasługą Okręgu Tarnów ŚZŻAK są:

• coroczne lipcowe obchody rocznicowe akcji „Most III” w Zabawie i Wał-Rudzie, sierpniowe – ku czci poległych w bitwie pod Kałużówką, a także uroczystości na Jamnej, w Dąbrach i w Lichwinie, upamiętniające waleczność Batalionu „Barbara”,
• liczne ufundowane pomniki i tablice przypominające bohaterstwo żołnierzy AK (m.in. w Wał-Rudzie, Dębicy, Jamnej, Dąbrach, Suchej Górze, Brzesku, Gorlicach czy Lichwinie), a także cykl tablic upamiętniających żołnierzy AK w Tarnowie,
• szkolne Kluby Historyczne im. AK, zakładane z inicjatywy Zdzisława Baszaka od 2010 r., kultywujące historię i pamięć o AK oraz o fenomenie Polskiego Państwa Podziemnego.

Wszystkie działania ŚZŻAK ukierunkowane są na pamięć, popularyzowanie historii II wojny światowej oraz pomoc nielicznym już „świadkom historii”.