NA BISTER

Ilija (okr. Banska Štiavnica)

Tło historyczne

22.11.1944 Niemcy pochwycili 109 Cyganów, zaprowadzili ich do Kremničky i zabili (19 mężczyzn, 21 kobiet i 69 dzieci). Przeżyła jedna kobieta z dziećmi, która w czasie akcji znajdowała się poza osadą.

Opis upamiętnienia

Pomnik zbudowano w 1966 (!) r. Nie jest zaznaczone, że jest poświęcony Cyganom. Tylko nazwiska na tabliczkach w kolorze różowym (nazwiska wycięte w kamieniu, złocone), wstawionych pomiędzy białe kamienie, sugerują, że to całe rodziny cygańskie. Pomnik tworzy mur w kształcie łuku (wys. ok. 2 m) z białych i różowych kamieni. Tuż przy „zakręcie” muru, przy węższej części na wmurowanym w ścianę cokole z różowego kamienia stoi biała postać mężczyzny, partyzanta [? – NG] z uniesioną lewą pięścią do góry. Postać „wyłania się” z kolumny, wyrzeźbiona jest w ten sposób, że postać opiera się o bryłę kamienia.

Nazwiska Cyganów ułożone są rodzinami, z zachowaniem pokoleń, tworząc zalążki drzew genealogicznych.

Po lewej stronie postaci, w murze, różowe kamienie mają wyrzezany napis (złocony).

Z lewej strony pomnika, przy schodkach, znajduje się tabliczka informacyjna, będąca kopią pisma, sporządzonego w 1966 r. przez Ladislava Rosenberga, inspektora kultury komitetu powiatowego w Żarze nad Hronem. U dołu wymienia od wszelkie zaangażowane w powstanie pomnika instytucje i osoby. U góry znaleźć można zarys historii Słowacji, prowadzącej do Słowackiego Powstania Narodowego w 1944. Tylko tutaj znajduje się adnotacja o 109 Cyganach, wszystkich Romach z osady w Iliji, którzy zostali pochwyceni i zamordowani przez Niemców. Pomnik postawiono ku czci wszystkich ofiar Słowackiego Powstania Narodowego i taką też nadano mu nazwę (Pamätník SNP).

Nieopodal pomnika stoi tablica informacyjna dotycząca wsi Iliji. W akapicie, poświęconym pomnikowi powiada się, że 22.11.1944 w Kremniczce zamordowano 109 osób (w tym 69 dzieci) i kto jest autorem pomnika. Nie ma adnotacji o pochodzeniu ofiar.

Napisy

Zastav sa človek pred vyliatou krvou / Vzlkíčil z nej slobodný tvoj deň

(Zatrzymaj się, człowiecze, przed wylaną krwią. Wykiełkował z niej twój dzień wolności)

Nazwiska ofiar (wymieniam tylko cygańskie)

Ľudovít Bartoš
Anna Bartošová
Ľudovít Bartoš
Július Bartoš
Ján Kaločaj
Katarína Kaločajová
Paulina Kaločajová
Verona Kaločajová
Mária Kaločajová
Anna Kaločajová
Emil Kaločajová
Jozefa Kaločajová
Vincent Kaločaj
Ján Kaločaj
Jozef Kaločaj
Mária Kaločajová
Vincent Kaločaj
Ján Kaločaj
Juraj Kaločaj
Aurélia Kaločajová
Alexander Kaločaj
Jozef Kaločaj
Viliam Kaločaj
Vojtech Kaločaj
Berta Kaločajová
Michal Bartoš
Margita Bartošová
Emília Bartošová
Karolína Bartošová
Ján Bartoš
Marta Bartošová
Kalman Bartoš
Michal Klóner
Mária Klonerová
Jolana Klonerová
Mária Klonerová
Michal Klóner
Ernest Klóner
Jozef Klóner
Ján Bartoš
Gizela Bartošová
Ján Bartoš
Marta Bartošová
Jozef Bartoš
Štefan Bartoš
Milan Bartoš
Arana Bartošová
Ján Bartoš
Jozefa Bartošová
Rozália Bartošová
Michal Bartoš
Ján Bartoš
Vilma Bartošová
Ján Bartoš
Irena Bartošová
Mária Bartošová
Mária Grešková
Otília Grešková
Štefan Kloner
Alžbeta Klonerová
Blažena Klonerová
Milan Kloner
Vilma Klonerová
Ján Kloner
Michal Bartoš
Emília Bartošová
Valéria Bartošová
Tibor Bartoš
Štefan Lacko
Mária Lacková
Vojtech Bartoš
Františka Bartošová
Olga Bartošová
Lýdia Bartošová
Michal Lacko
Lina Lacková
Valéria Lacková
Helena Bartošová
Cyril Bartoš
Rudolf Bartoš
Cecília Bartošová
Jozef Bartoš
Ondrej Bartoš
Antónia Bartošová
Emília Bartošová
Jozef Bartoš
Milan Bartoš
Margita Bartošová
Ján Bartoš
Kalman Bartoš
Jozef Kaločaj
Anna Kaločajová
Juraj Jonáš
Anna Jonášová
i 10 dalszych ofiar [? – NG]

Data odsłonięcia

1966!

Artysta

Vojtech Remeň

Lokalizacja

48°25’12.9″N 18°54’01.7″E

Materiały

Zuza Kumanová, Arne B. Mann, Ma bisteren, Nové poznatky o holocauste Rómov na Slovensku, Bratislava 2015, s. 25. –> ZOB. TEŻ TUTAJ.

Galeria

Dodaj komentarz