NA BISTER

Zvolen

Tło historyczne

Po przejściu frontu, 29.03-1.04.1945 r. na żydowskim cmentarzu w Zwoleniu oficjalnie otwarto sześć masowych grobów, w których było pochowanych 128 ofiar (86 mężczyzn, 36 kobiet i 6 dzieci). Wszyscy zostali zabici strzałem w tył głowy i byli ofiarami Einsatzkommando 14 z okręgu Zwoleń, działającego na tym terenie między listopadem 1944 r. a lutym 1945 r. Komendantem był SS-Unterscharführer Robert Wich, nazywany krwawym katem zwoleńskim.

Ofiary po ekshumacji miały zostać zidentyfikowane przez bliskich. Niektóre Cyganki mówiły, że rozpoznały swoich mężów lub synów po zębach lub jakiejś charakterystycznej części ubrania. Pavla Klinca (Junca) rozpoznali po fajce i skórzanej sakiewce, które zawsze miał przytroczone do pasa.

Nazwiska zamordowanych Romów umieszczono na tablicy na cmentarzu żydowskim 9 lat po odsłonięciu pomnika. Tablica mieści nazwiska Cyganów z terenu Podpoľania (zwanego również Zwoleńskiem, obejmującego powiaty Detva, Krupina i Zvolen), zarówno tych, którzy zostali zamordowani w Zwoleniu, jak i innych, zabitych w Kremniczce. Zarówno pomnik, jak i tablica z nazwiskami zostały postawione w ramach projektu Ma bisteren!

Opis upamiętnienia

Pomnik przypomina komin krematoryjny z kratką wentylacyjną. Kratka jest kuta, młotkowana; składa się z dwóch części, jest osadzona na zawiasie, dzięki czemu obie części są ruchome. Tworzy tym samym przestrzeń, w której można położyć lampkę lub kwiaty. Tablica umieszczona jest w murze cmentarza, kilka metrów za pomnikiem. Napisy „Ma bisteren!” na pomniku i tablicy wykonane są podobnie jak krata z młotkowanego metalu.

Napisy

Pomnik:

Ma bisteren! / Na pamiatku / romskich / obeti / 1939-1945

(Nie zapomnijmy! Na pamiątkę romskich ofiar 1939-1945)

Tablica:

Na pamiatku romskich obeti / z Podpoľania 1939-1945 / (nazwiska) / Ma bisteren!

Nazwiska ofiar z Podpoľania 1939-1945

Dúbravy

Juraj Klinec (Plecháň)      ur. 1887              57 l.       zastrzelony
Mikuláš Klinec (Cvelko)  ur. 6.07.1912        32 l.       zastrzelony
Gustáv Klinec (Duge vasta) ur. 1910         34 l.       zastrzelony
Koloman Klinec (Šmalec) ur. 1920            24 l.       zastrzelony
Vojtech Klinec (Trnka)    ur. 1918               26 l.       zastrzelony
Juraj Klinec (Furiak)         ur. 1.12.1927        14 l.       zastrzelony
Imrich Klinec (Vursalo)   ur. 1.06.1904       40 l.       zastrzelony
Juraj Klinec (Bapser)       ur. 30.05.1923     21 l.       zastrzelony
Adam Klinec (Brlíľ)          ur. 10.03.1904    40 l.       zastrzelony
Peter Klinec                      ur. 19.06.1901   43 l.       zastrzelony
Samuel Klinec (Sabač)    ur. 5.11.1928      16 l.       zastrzelony
Jozef Klinec (Bimbó)        ur. 30.12.1923   20 l.       zastrzelony
Pavol Klinec (Junec)        ur. 8.09.1897     47 l.       zastrzelony
Viliam Klinec (Sloskáň)   ur. 7.03.1928     18 l.       zastrzelony

Detva

Karol Berky                       ur. 3.11.1917      27 l.       zastrzelony
Ján Berky                           ur. 9.07.1919     25 l.       zastrzelony
Ľudovít Berky (Dlhoš)     ur. 18.03.1902   44 l.       zastrzelony
Jozef Oláh (Ciblik)            ur. 15.11.1900   45 l.       obóz koncentracyjny
Juraj Berky (Klinec)          ur. 8.11.1922     23 l.       zaginiony
Augustín Berky  (Dlhoš)  ur. 25.05.1918   26 l.       zaginiony
Samuel Berky                   ur. 18.01.1919   36 l.       wybuch bomby
František Berky                ur. 13.02.1896   49 l.       wybuch miny
Augustín Berky                 ur. 25.08.1918   26 l.       wybuch miny
Ján Berky                           ur. 20.11.1873    72 l.       wybuch miny
Koloman Berky                                          25 l.       zastrzelony
Juraj Berky                        ur. 1881            64 l.       zastrzelony

Hriňová

Štefan Berky                     ur. 1922              23 l.       zastrzelony
Ján Berky                           ur. 1926             18 l.       zastrzelony
Július Berky                                                 32 l.       zastrzelony

Podkriváň Dolná Bzová

11 mężczyzn z rodziny Berkyovcov zamordowani w Zwoleniu i Kremniczce

Vígľaš

Torturowani na Wiglaskim Zamku, a następnie zamordowani w Kremniczce:
Ján Čipčala (Jergi; prymista)                                     zastrzelony
Jozef Klinec                                                                 zastrzelony
Mikuláš Oláh (Šípka; cymbalista)                             zastrzelony

Data odsłonięcia

Pomnik: 8.04.2006;

Tablica z nazwiskami: 10.12.2015

Artysta

Jaroslava Šicková i Ján Šicko

Inicjator

In Minorita – projekt Ma bisteren!

Adres

cmentarz żydowski

Lokalizacja

48°34’13.8″N 19°07’02.7″E

Materiały

Zuza Kumanová, Arne B. Mann, Ma bisteren! Pripomínanie rómskeho holocaustu, Bratislava 2014, s. 40.

Zuza Kumanová, Arne B. Mann, Ma bisteren, Nové poznatky o holocauste Rómov na Slovensku, Bratislava 2015, s. 12-13. –> ZOB. TEŻ TUTAJ.

Galeria

Dodaj komentarz